Historia i pamięć

Przybliżamy dzieje poprzez losy ludzi, miejsca pamięci, lekcje, wyprawy, fotografie oraz inscenizacje i rekonstrukcje historyczne.

Historia i pamięć należą do najstarszych obszarów działalności Fundacji Bielik. Łączymy edukację, pracę terenową, rekonstrukcję historyczną, fotografię, działalność wydawniczą oraz nowoczesne formy udostępniania wiedzy. Współpracujemy z muzeami, szkołami, samorządami, historykami, regionalistami i grupami rekonstrukcyjnymi.

Interesują nas zarówno wydarzenia o znaczeniu ogólnopolskim, jak i dzieje Pomorza Zachodniego, niewielkich miejscowości, pojedynczych ludzi oraz miejsc, które łatwo przeoczyć. Wracamy do dawnych projektów, porządkujemy zgromadzone materiały i rozwijamy te kierunki, które pozostają ważne także dzisiaj.

Historia i pamięć – w skrócie

• Zakres: historia Pomorza Zachodniego i Polski – od średniowiecza po XX wiek.
• Obszar działań: Pomorze Zachodnie, Grunwald, Dolny Śląsk oraz szlaki 1. i 2. Armii Wojska Polskiego w Polsce, Niemczech i Czechach.
• Formy działania: lekcje, wyprawy terenowe, rekonstrukcje, inscenizacje, wystawy, fotografie, filmy, publikacje i serwisy internetowe.
• Obecnie rozwijamy: działania związane z Dniami Grunwaldu, serwis dlabohatera.pl oraz projekt „Śladami 1. i 2. Armii WP”.
• W archiwum Fundacji znajdują się: Rajdy Arado, Rajdy Zaślubin, Sierpniowe Spotkania z Historią, Templariady, wystawy, wykłady, lekcje i dokumentacja wydarzeń rekonstrukcyjnych.
• Projekt pamiec1945.pl: pozostaje archiwum zakończonego projektu „Pamięć i Prawda”.

Historia zaczyna się od człowieka

Historia nie jest dla nas wyłącznie zbiorem dat, map, nazwisk dowódców i opisów bitew. Za każdym wydarzeniem stoją konkretni ludzie: ich decyzje, doświadczenia, codzienna praca, relacje rodzinne, obawy i nadzieje.

Dlatego punktem wyjścia naszych projektów często staje się pojedyncza osoba. Może to być żołnierz, sanitariuszka, fotograf, mieszkaniec dawnej osady, uczestnik wydarzeń albo ktoś, którego nazwisko zachowało się tylko na odwrocie starego zdjęcia. Szukamy dokumentów, fotografii, wspomnień i przedmiotów pozwalających przywrócić jego historię.

Interesują nas postacie znane, ale również ludzie pozostający poza głównym nurtem opowieści. Ich losy pomagają zrozumieć większe procesy historyczne: wojnę, przymusową wędrówkę, zmianę granic, odbudowę miast, powojenne osadnictwo i tworzenie nowych społeczności na Pomorzu Zachodnim.

W przygotowywanych materiałach najpierw pokazujemy człowieka, a następnie wydarzenia, których stał się częścią. Dzięki temu historia przestaje być anonimowa i staje się bliższa współczesnemu odbiorcy.

Pracujemy ze źródłami

Korzystamy z publikacji, map, dokumentów, rodzinnych archiwów, relacji świadków, muzealnych eksponatów i dawnych fotografii. Porównujemy informacje, sprawdzamy kontekst i próbujemy łączyć rozproszone ślady w możliwie spójną opowieść.

Szczególną wartość mają dla nas fotografie. Przyglądamy się widocznym na nich ludziom, mundurom, pojazdom, budynkom, krajobrazowi i drobnym szczegółom. Czasem właśnie detal pozwala ustalić miejsce wykonania zdjęcia, jednostkę wojskową, przybliżony czas wydarzenia albo tożsamość przedstawionej osoby.

Pracujemy również z fotografiami uszkodzonymi przez czas. Przygotowujemy ich cyfrowe kopie, usuwamy zabrudzenia, zarysowania i fakturę starego papieru, zachowując możliwie największą wierność oryginałowi. Nie dopowiadamy przeszłości. Staramy się ponownie uczynić czytelnym to, co rzeczywiście zostało utrwalone przez fotografa.

Zebrane materiały wykorzystujemy w artykułach, biogramach, filmach, galeriach, wystawach i zajęciach edukacyjnych. Dzięki temu fotografie i dokumenty nie pozostają zamknięte w archiwach, ale stają się początkiem kolejnych opowieści.

Docieramy do miejsc wydarzeń

Ważną częścią naszej pracy są wyprawy terenowe. Odwiedzamy pola bitew, cmentarze wojenne, pomniki, zamki, dawne fortyfikacje i miejscowości związane z konkretnymi wydarzeniami oraz postaciami.

Dokumentujemy ich współczesny wygląd, porównujemy krajobraz z historycznymi zdjęciami i mapami oraz szukamy śladów, które bez znajomości historii łatwo ominąć. Może to być niewielka tablica, zapomniany nagrobek, fragment dawnej drogi, pozostałość umocnień albo niepozorne miejsce postoju wojsk.

Takie wyprawy nie są zwykłym zwiedzaniem. Stanowią część pracy dokumentacyjnej, fotograficznej i edukacyjnej. Pozwalają lepiej zrozumieć przestrzeń, odległości, warunki terenowe oraz przebieg wydarzeń. Zebrane informacje przekształcamy później w fotografie, mapy, artykuły, materiały edukacyjne i opisy miejsc pamięci.

Rekonstrukcja, która pomaga zrozumieć

Rekonstrukcję historyczną traktujemy jako narzędzie edukacji. Odpowiednio przygotowany strój, replika uzbrojenia, dawny przedmiot, historyczny pojazd albo odtworzone obozowisko nie są jedynie dekoracją. Każdy z tych elementów może opowiedzieć o warunkach życia, możliwościach technicznych, pozycji społecznej i codziennych obowiązkach ludzi z przeszłości.

Współpracujemy z rekonstruktorami różnych epok: od średniowiecza po historię XX wieku. W wydarzeniach uczestniczymy jako organizatorzy, promotorzy, fotografowie, reporterzy, a także bezpośredni uczestnicy rekonstrukcji. Znamy więc tę działalność zarówno od strony widowiska, jak i przygotowań, zaplecza, logistyki oraz zgodności historycznej.

Od wielu lat uczestniczymy w przygotowaniu i promocji Dni Grunwaldu oraz Inscenizacji Bitwy pod Grunwaldem. To jedno z największych wydarzeń historycznych i rekonstrukcyjnych w Europie. Grunwald nie oznacza dla nas wyłącznie samego starcia z 1410 roku. Jest również okazją do poznawania realiów epoki, życia obozowego, uzbrojenia, strojów oraz ludzi, którzy odtwarzają średniowiecze z dbałością o historyczne szczegóły.

W przeszłości współorganizowaliśmy i wspieraliśmy także wydarzenia poświęcone historii Pomorza Zachodniego i Polski.

Przez kolejne edycje, wspólnie z gminą Banie i środowiskiem regionalistów, współtworzyliśmy Sierpniowe Spotkania z Historią. Wydarzenia odbywały się przy kaplicy św. Jerzego w Baniach oraz w otoczeniu zamku joannitów w Swobnicy. Obozowiska, inscenizacje, jarmarki i pokazy walk łączyły się tam z prelekcjami historyków, archeologów i badaczy regionu.

Wspieraliśmy Templariadę w Chwarszczanach, wydarzenia poświęcone zakonom rycerskim oraz inscenizacje związane z oblężeniem Chwarszczan w 1433 roku. Uczestniczyliśmy również w Rajdach Zaślubin, Rajdzie Niepodległości, wydarzeniach Oldtimer Military, Dniach Twierdzy w Świnoujściu oraz rekonstrukcjach takich jak „Bitwa o Szczecin”.

Fundacja była także jednym ze sponsorów wystawy modelarskiej „Paprykarz”. Modelarstwo historyczne pokazuje, że wiedzę o uzbrojeniu, technice i wydarzeniach można przekazywać również poprzez precyzyjnie wykonane modele i dioramy.

Rajd Arado – historia w ruchu

W latach 2013 i 2014 Fundacja Bielik współorganizowała Rajd Arado na Dolnym Śląsku. Było to mobilne wydarzenie historyczno-edukacyjne, podczas którego kolumna rekonstruktorów i zabytkowych pojazdów wojskowych przemieszczała się pomiędzy kolejnymi miejscowościami.

Program obejmował inscenizacje batalistyczne, prezentacje sprzętu, miasteczka historyczne, gry miejskie i spotkania z publicznością. Wydarzenia odbywały się m.in. w Kamiennej Górze, Jeleniej Górze, Karpaczu i na Zamku Czocha.

Fundacja uczestniczyła w promocji, pozyskiwaniu środków i sponsorów, bezpośredniej organizacji oraz kontaktach z samorządami. Rajd Arado pozostaje jednym z najbardziej złożonych logistycznie wydarzeń historycznych, przy których pracowaliśmy. Obszerna dokumentacja obu edycji zostanie zaprezentowana w osobnym artykule i galeriach fotograficznych.

Żywe lekcje historii

Edukacja historyczna jest stałą częścią naszej działalności. Organizujemy zajęcia, podczas których wiedza przekazywana jest poprzez opowieść, kontakt z przedmiotami, fotografię, film, pokaz i rekonstrukcję.

Żywa lekcja pozwala zobaczyć różnice pomiędzy epokami, poznać wygląd stroju i wyposażenia oraz skonfrontować popularne wyobrażenia z historycznymi realiami. Uczestnicy mogą przyjrzeć się przedmiotom z bliska, porozmawiać z prowadzącymi i zadawać pytania, na które często brakuje czasu podczas tradycyjnych zajęć.

W 2018 roku zrealizowaliśmy projekt „Teatr historyczny – od fascynacji do edukacji”. Odbyło się dziesięć żywych lekcji historii dla około 800 uczniów szkół podstawowych. Zajęcia prowadziła Chorągiew Komturstwa Gniewskiego. Uczniowie poznawali wydarzenia i postacie związane z walką o niepodległość Polski, a stroje, repliki uzbrojenia i bezpośrednia narracja pomagały im rozróżnić poszczególne okresy historyczne.

W kolejnych latach rozwijaliśmy tę formę edukacji poprzez następne zajęcia szkolne, spotkania, filmy i materiały internetowe. Obecnie łączymy doświadczenie rekonstruktorów z muzealnymi zbiorami, autentycznymi dokumentami i historiami konkretnych osób.

Śladami polskich żołnierzy

Jednym z głównych rozwijanych obecnie kierunków jest historia polskich żołnierzy walczących podczas II wojny światowej. Dokumentujemy miejsca walk, cmentarze, pomniki oraz szlaki 1. i 2. Armii Wojska Polskiego.

Docieramy do miejsc położonych w Polsce, Niemczech i Czechach, porównujemy współczesny krajobraz ze źródłami oraz przygotowujemy fotografie i opisy. Interesuje nas nie tylko przebieg operacji wojskowych, lecz także codzienne doświadczenia żołnierzy, ich wyposażenie, relacje i późniejsze losy.

Przybliżamy historie żołnierzy, sanitariuszek, fizylierek, dowódców i fotografów wojennych. Wśród opracowywanych postaci znajdują się m.in. ppor. Emilia Gierczak, Jadwiga Awsiukiewicz z domu Danczewskiej, ppłk Franciszek Jasiński oraz Józef Rybicki – żołnierz i fotograf.

W projekcie „Śladami 1. i 2. Armii WP. Muzealne lekcje historii dla młodzieży”, realizowanym wspólnie z Muzeum Oręża Polskiego w Kołobrzegu, łączymy biografie, fotografie, dokumenty, eksponaty muzealne, elementy umundurowania oraz edukacyjne repliki wyposażenia. Uczniowie analizują źródła i szczegóły, a następnie osadzają losy konkretnych ludzi w szerszym kontekście wydarzeń wojennych.

Działania poświęcone polskim żołnierzom rozwijamy również w serwisie dlabohatera.pl. Gromadzimy tam biografie, opisy wypraw, miejsc pamięci, grobów i działań upamiętniających. Serwis obejmuje także akcję #ZapalZniczDlaBohatera, zachęcającą do osobistego i lokalnego dbania o pamięć.

„Pamięć i Prawda” – projekt zakończony, dokumentacja zachowana

W 2016 roku rozpoczęliśmy projekt „Pamięć i Prawda”, poświęcony miejscom pochówku żołnierzy radzieckich na Pomorzu Zachodnim. Dokumentowaliśmy cmentarze i pomniki, wykonywaliśmy fotografie, przygotowywaliśmy opisy oraz sprawdzaliśmy rzeczywisty stan miejsc pamięci. Projekt był rozwijany także w kolejnych latach, a jego rezultaty zostały zgromadzone w serwisie pamiec1945.pl.

Dzisiaj traktujemy „Pamięć i Prawdę” jako projekt zamknięty. Porządkujemy i odnawiamy jego treści, aby zachować dokumentację i wyjaśnić historyczny kontekst powstania serwisu. Nie ukrywamy tego rozdziału działalności i nie odcinamy się od wykonanej pracy. Pozostawiamy ją jako świadectwo konkretnego projektu, czasu oraz sposobu podejmowania tematu wojennych miejsc pochówku.

Nowe działania dotyczące polskich żołnierzy, ich biografii, szlaków bojowych i miejsc pamięci rozwijamy oddzielnie w serwisie dlabohatera.pl. Dzięki temu oba zasoby mają jasno określony charakter i nie mieszają odmiennych tematów.

Lokalne historie, które łatwo utracić

Nie wszystkie ważne opowieści dotyczą wielkich bitew i postaci znanych z podręczników. Część z nich pozostaje ukryta w niewielkich miejscowościach, ruinach, rodzinnych archiwach i lokalnych wspomnieniach.

W ramach projektu „Chorzelin – Świnoujska Atlantyda” przygotowaliśmy książkę i wystawę poświęcone nieistniejącej już osadzie. Wystawę odwiedziło blisko 1500 osób, a 500 egzemplarzy publikacji trafiło do mieszkańców, turystów i instytucji. Projekt pozwolił zachować opowieść o miejscu, którego nie można już zobaczyć w jego dawnej postaci.

Przygotowywaliśmy również publikacje i materiały poświęcone Ziemi Bańskiej, gminie Barlinek oraz Pojezierzu Myśliborskiemu. Łączyliśmy w nich opisy zabytków z historią miejscowości, dawnych mieszkańców i przemian krajobrazu. Wersje drukowane uzupełniały artykuły internetowe, fotografie oraz treści dostępne za pomocą kodów QR.

Organizowaliśmy spotkania i wykłady dotyczące historii dzielnic Szczecina, udziału pomorskiego rycerstwa w bitwie pod Grunwaldem, zakonów rycerskich oraz dziejów Pomorza Zachodniego. Wspieraliśmy również rajdy krajoznawcze prowadzące śladami zabytków gminy Dobra, wzdłuż Odry i przez inne historyczne obszary regionu.

Fotografia jako dokument i opowieść

Fotografia jest obecna niemal we wszystkich naszych działaniach historycznych. Dokumentujemy wydarzenia, miejsca pamięci, rekonstrukcje, eksponaty, zabytkowe pojazdy oraz ludzi zaangażowanych w popularyzowanie historii.

Nie traktujemy zdjęć wyłącznie jako ilustracji. Fotografia pozwala zachować wygląd miejsca, atmosferę wydarzenia, szczegóły wyposażenia oraz emocje uczestników. Z czasem sama staje się źródłem historycznym.

Przez lata powstało obszerne archiwum dokumentujące Dni Grunwaldu, Rajdy Arado, Rajdy Zaślubin, Sierpniowe Spotkania z Historią, Templariady, Dni Twierdzy, wystawy modelarskie, wykłady, lekcje i wiele mniejszych wydarzeń. Obecnie porządkujemy te zasoby, ponownie opracowujemy fotografie i przywracamy najważniejsze relacje na stronie Fundacji.

Nasze zdjęcia prezentowaliśmy również w formie wystaw. Jedną z nich była wystawa Arkadiusza Rutkowskiego „Wielkie bitwy. Małe potyczki. Inscenizacje historyczne w fotografii”, pokazująca rekonstrukcję nie tylko jako widowisko, ale również jako spotkanie współczesnego człowieka z przeszłością.

Co robimy obecnie?

Kontynuujemy działania związane z Dniami Grunwaldu, rozwijamy projekt „Śladami 1. i 2. Armii WP” oraz gromadzimy materiały poświęcone polskim żołnierzom w serwisie dlabohatera.pl.

Prowadzimy wyprawy terenowe, przygotowujemy biografie, dokumentujemy miejsca pamięci i opracowujemy historyczne fotografie. Łączymy muzealne eksponaty, dokumenty i osobiste historie z edukacją skierowaną do młodzieży.

Jednocześnie porządkujemy archiwum Fundacji. Wracamy do dawnych tekstów i fotografii, weryfikujemy informacje i przygotowujemy najważniejsze materiały ponownie według współczesnych standardów. Archiwum ma pokazywać ciągłość działalności Fundacji, dokumentować zdobyte doświadczenie i dostarczać materiałów do nowych projektów.

Nie wszystkie dawne przedsięwzięcia będziemy kontynuować. Każde z nich pozostaje jednak częścią historii Fundacji oraz świadectwem współpracy z ludźmi, samorządami, muzeami, szkołami i organizacjami społecznymi.

Pamięć nie zachowuje się sama

Chcemy, aby po spotkaniu z historią pozostało coś więcej niż kilka zapamiętanych dat. Ciekawość. Zrozumienie. Fotografia odnaleziona w rodzinnym albumie. Nazwisko człowieka, o którym warto opowiedzieć. Świadomość, że mijany codziennie budynek, pomnik albo fragment krajobrazu może być częścią znacznie większej opowieści.

Dlatego szukamy, dokumentujemy, porządkujemy i przekazujemy dalej. Łączymy pracę terenową z edukacją, fotografią, rekonstrukcją i nowymi technologiami. Wracamy do miejsc i tematów wymagających dalszych badań, a rozpoczęte historie rozwijamy w kolejnych projektach.

Bo pamięć nie zachowuje się sama. Trzeba ją odnajdywać, utrwalać i przekazywać następnym pokoleniom.

Najczęściej zadawane pytania

Czym zajmuje się Fundacja Bielik w obszarze historii i pamięci?

Fundacja Bielik dokumentuje i popularyzuje historię Polski oraz Pomorza Zachodniego. Organizujemy lekcje, wyprawy terenowe, rekonstrukcje, wystawy i wydarzenia historyczne, a także przygotowujemy fotografie, filmy, publikacje i materiały internetowe.

Jakich okresów historycznych dotyczą działania Fundacji?

Nasze projekty obejmują okres od średniowiecza po historię XX wieku. Zajmujemy się m.in. bitwą pod Grunwaldem, dziejami zakonów rycerskich i Pomorza Zachodniego, II wojną światową, rokiem 1945 oraz losami żołnierzy 1. i 2. Armii Wojska Polskiego.

Jak Fundacja wykorzystuje rekonstrukcję historyczną?

Rekonstrukcję traktujemy jako narzędzie edukacyjne. Stroje, repliki wyposażenia, historyczne pojazdy, obozowiska i pokazy pomagają uczestnikom zobaczyć materialny wymiar historii oraz lepiej zrozumieć codzienne życie ludzi z różnych epok.

Czy Fundacja Bielik prowadzi zajęcia dla szkół?

Tak. Organizujemy żywe lekcje historii, zajęcia muzealne i spotkania wykorzystujące fotografie, dokumenty, eksponaty oraz edukacyjne repliki. Współpracujemy ze szkołami, muzeami, rekonstruktorami i instytucjami kultury.

Jakie projekty historyczne Fundacja rozwija obecnie?

Obecnie rozwijamy działania związane z Dniami Grunwaldu, serwis dlabohatera.pl oraz projekt „Śladami 1. i 2. Armii WP. Muzealne lekcje historii dla młodzieży”. Porządkujemy również archiwum dawnych wydarzeń i ponownie opracowujemy zgromadzone fotografie.

Czym różnią się serwisy dlabohatera.pl i pamiec1945.pl?

Dlabohatera.pl jest rozwijanym serwisem poświęconym polskim żołnierzom, ich biografiom, mogiłom, miejscom pamięci i szlakom bojowym. Pamiec1945.pl pozostaje archiwum zakończonego projektu „Pamięć i Prawda”, który dokumentował miejsca pochówku żołnierzy radzieckich na Pomorzu Zachodnim.

Czy można przekazać Fundacji fotografie, dokumenty lub wspomnienia?

Tak. Interesują nas rodzinne fotografie, dokumenty, wspomnienia i informacje o osobach oraz miejscach związanych z historią regionu. Każdy materiał najpierw analizujemy i ustalamy z właścicielem sposób jego ewentualnego wykorzystania oraz publikacji.